Động Hồ Công (xã Vĩnh Lộc) – Viên ngọc quý của du lịch phương Nam
Giữa miền sơn thủy hữu tình của xứ Thanh, quần thể thắng cảnh Động Hồ Công hiện lên như một viên ngọc quý, kết tinh vẻ đẹp của thiên nhiên, lịch sử và huyền thoại. Di tích gồm động Hồ Công, núi Xuân Đài, núi Trác Phong và chùa Du Anh – xưa thuộc xã Thiên Vực, huyện Vĩnh Phúc, nay thuộc xã Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Từ lâu, nơi đây được ví như một “bầu ngọc”, một “cõi trời” giữa trần gian, mang vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa huyền ảo.
Từ TP Thanh Hóa, theo Quốc lộ 45 về phía Tây khoảng 40km, qua cầu Kiểu là đến đất Vĩnh Lộc – nơi quần thể di tích trải rộng trên diện tích hơn 17,3ha. Du khách cũng có thể chọn hành trình theo Quốc lộ 1A – đường 217, hoặc trải nghiệm chuyến du ngoạn ngược dòng sông Mã đến bến Kiểu để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp non nước nơi đây.
Vừa đặt chân qua cầu Kiểu bắc ngang sông Mã, khung cảnh như mở ra một thế giới khác. Một bên là núi Trác Phong sừng sững, bên kia là núi Xuân Đài uy nghi – nơi động Hồ Công ẩn mình giữa lưng chừng núi. Chùa Du Anh tọa lạc thanh tịnh dưới chân núi, quây quần xung quanh là làng mạc, ruộng đồng xanh mướt. Tất cả hòa quyện tạo nên bức tranh phong cảnh sơn – thủy – nhân văn hiếm có, từng được ghi chép trong sử sách và đi vào thi ca, huyền tích.
Núi Xuân Đài bắt nguồn từ dãy Hý Mã – dãy núi nhấp nhô soi bóng xuống dòng sông Mã cuộn sóng. Theo truyền thuyết, thế núi uốn lượn như đàn ngựa đang phi nước đại nên có tên là Hý Mã. Khi tách ra, các ngọn núi tụ lại thành quần sơn Xuân Đài, mang dáng dấp một tòa lâu đài thiên tạo. Đứng trên đỉnh Xuân Đài vào lúc bình minh hay hoàng hôn, cả vùng non nước mênh mông hiện ra trước mắt, sông Mã mềm mại ôm trọn những làng quê trù phú.
Ẩn sâu trong lòng núi Xuân Đài là động Hồ Công – hang động đá vôi có hình dáng như một quả bầu khổng lồ, gắn với truyền thuyết về tiên ông Hồ Công trong truyện “Hoa Dương Long Khứ”. Tương truyền, nơi đây chính là “bầu tiên” – thế giới huyền diệu mà tiên ông từng ngự để luyện thuốc trường sinh. Cũng bởi hình dáng và truyền thuyết ấy, người xưa đã đặt tên cho hang động là động Hồ Công.
Cửa động rộng mở, như mời gọi du khách bước vào cõi tiên. Hai bên cửa là hai tượng đá được cho là Hồ Công và Phí Trường Phòng – học trò của ông. Bên trong động, những khối nhũ đá kỳ ảo, đặc biệt là khối đá lớn rủ xuống từ trần hang, gõ vào vang lên âm thanh như tiếng nhạc. Trên vách đá và ngoài cửa động còn lưu giữ hàng chục bài thơ khắc của các bậc vua chúa, danh nhân, tao nhân mặc khách như vua Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Nguyễn Nghiễm, chúa Trịnh Sâm…, trong đó nổi bật là bốn chữ “Thanh kỳ khả ái”. Động Hồ Công từng được tôn vinh là: “Tam thập lục động Nam thiên, Hồ Công đệ nhất” – động đẹp nhất trong 36 động của trời Nam.
Trước khi vào động, du khách ghé thăm chùa Du Anh, ngôi chùa cổ được dựng từ thời Lý. Đến thời Trần, chùa gắn với câu chuyện vua Trần Nghệ Tông và công chúa Du Anh, người từng được chữa khỏi bệnh nhờ cây thuốc trong động Hồ Công. Từ đó, chùa được trùng tu khang trang và mang tên Du Anh, trở thành điểm tựa tâm linh quan trọng trong quần thể di tích.
Nhìn tổng thể, thắng cảnh Động Hồ Công là sự hội tụ hài hòa của núi non, sông nước, hang động và chùa chiền. Núi Xuân Đài và núi Trác Phong như hai bức “nhị bình” thiên nhiên treo giữa trời xanh, điểm xuyết bởi chùa Du Anh cổ kính. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, địa lý và tín ngưỡng, năm 2003 khu di tích được xếp hạng di tích cấp tỉnh, năm 2009 được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Ngày nay, Động Hồ Công không chỉ là niềm tự hào của người dân Vĩnh Lộc mà còn là điểm đến giàu tiềm năng của du lịch Thanh Hóa. Việc tiếp tục đầu tư, bảo tồn và tôn tạo xứng tầm sẽ góp phần đưa viên ngọc quý này tỏa sáng hơn nữa trên bản đồ du lịch phương Nam.